Raport socjologiczny Portret zbiorowości osób bezdomnych w województwie pomorskim MACIEJ DĘBSKI

1. WSTĘP

Przedstawiając analizę wyników badań ankietowych przeprowadzonych wśród osób bezdomnych na terenie województwa pomorskiego w dniu 12 grudnia 2003 roku należy rozpocząć od pewnych założeń metodologicznych, koniecznych dla lepszego zrozumienia charakteru i celów badania.

Po pierwsze należy powiedzieć, iż badanie osób bezdomnych w województwie pomorskim nie ma charakteru wyczerpującego, to znaczy nie zostały przebadane wszystkie możliwe osoby o statusie osoby bezdomnej na danym terytorium. Trudno również w przeprowadzonych badaniach wskazać konkretny dobór respondentów do badania. Nie można więc również mówić o nosowości, która bardzo często jest warunkiem koniecznym przeprowadzania badań. Ma to o tyle znaczenie, że nie możemy wyciągać wniosków z przebadanej próby na ogólną populację osób bezdomnych zamieszkujących województwo pomorskie.

Po drugie, należy wspomnieć, iż generalnie respondentów należy podzielić na dwie grupy. Pierwszą grupę stanowią mieszkańcy specjalistycznych placówek takich jak MOPS, MONAR czy innego rodzaju miejsca noclegowe. W tym przypadku można mówić o badaniach wyczerpujących, gdyż zostali przebadani wszyscy podopieczni wyżej wymienionych domów. Drugą grupę respondentów stanowią osoby, które nie przebywały w placówkach powołanych dla osób bezdomnych. Podczas prowadzenia prac terenowych starano się dotrzeć do wszystkich respondentów obecnych w czasie badania w różnych miejscach typu: szpitale, dworce, zakłady penitencjarne, altanki, działki, itp.

Po trzecie, raport z badań ma charakter opisowy, tzn. opisuje zastaną rzeczywistość, nie uogólniając zebranych wyników na całą populację osób bezdomnych. Tym samym w raporcie z badań nie zostanie wykorzystana zaawansowana statystyka, lecz ukazywane będą zestawienia liczbowe i procentowe.

Dane przedstawione w poniższym raporcie maja charakter opisowy, z uwzględnieniem poszczególnych grup respondentów. W raporcie nie znajdą się wyniki analizowane dla całej społeczności, ale dla jej poszczególnych fragmentów. Osobno analizy dokonywane będą dla bezdomnych z Trójmiasta, osobno dla respondentów spoza aglomeracji trójmiejskiej. Osobno wyniki będą ukazywane dla osób mieszkających w schronisku, oraz dla tych, którzy mieszkają poza nim. Wszystkie wyniki zbiorcze zawarte w tabelach zarówno dla całej próby, oraz dla poszczególnych jej fragmentów znajdą się w aneksie.

2. NARZĘDZIE BADAWCZE

Narzędziem badawczym wykorzystanym podczas badania były dwa kwestionariusze ankiety o wysokim stopniu standaryzacji.
Pierwszy z nich przeznaczony był jedynie dla osób dorosłych (powyżej 18 roku życia), i składał się z dwudziestu sześciu pytań.
Adresatem drugiego kwestionariusza ankiety, z dziewiętnastoma pytaniami, były dzieci do lat 171.
Podczas analizy danych najbardziej istotnymi zmiennymi niezależnymi będzie kategoria płci, miejsca przebywania (Trójmiasto versus poza Trójmiastem) oraz sposobu przebywania (miejsca poza placówkowe versus placówki). Za miejsca mieszkalne w niniejszym badaniu, tak jak dwa lata temu, uznaje się wszystkie pomieszczenia mieszkalne przeznaczone dla osób bezdomnych. Miejsca niemieszkalne to altanki działkowe, pustostany, dworce PKP i PKS, kanały ciepłownicze, itd. Wyróżnione zostały również inne miejsca, w skład których wchodzą: izby wytrzeźwień, szpitale i zakłady penitencjarne a także inne miejsca pobytu (u kolegi, u znajomych, na melinie, u rodziny).

Porównując ze sobą dwie wykorzystane w badaniu ankiety należy zaznaczyć, że pytania od 1 do 14 są identyczne dla obu ankiet. Dlatego analizę statystyczną zaczniemy od tego, co wspólne dla obu grup badanych (osoby dorosłe i dzieci), następnie przechodząc do pozostałych problemów wynikających z różnego układu pytań zawartych w obu kwestionariuszach.

Zawarte w kwestionariuszu ankiety pytania nie dają pełnego obrazu warunków życia oraz postaw życiowych osób bezdomnych w województwie pomorskim. Z racji tego, iż użyta metoda badawcza jest metodą ilościową, nie sposób było uzyskać szerszych wypowiedzi respondentów na temat ich własnej bezdomności. Dlatego zrealizowane badanie należy traktować jako dobry wstęp i podstawę do badań jakościowych, które poruszałyby nie tylko problemy natury zewnętrznej, ale sięgałyby głębiej dotykając istoty bezdomności, emocji i stanów psychicznych jej towarzyszących.

3. DANE SPOŁECZNO-DEMOGRAFICZNE OSÓB BEZDOMNYCH

Na początku przeprowadzania analizy danych należy stwierdzić, iż podczas przeprowadzania badań terenowych zanotowano na terenie całego województwa pomorskiego 2384 osoby bezdomne. Uzyskany w bieżącym roku liczebny wynik jest wyższy do tego sprzed dwóch lat (w roku 2001 osób bezdomnych zanotowano 2144 osób, z czego do analizy wybrano 2009). W zdecydowanej większości osoby bezdomne to osoby, które przekroczyły 18 lat stając się tym samym osobami dorosłymi (91,1%). Niespełna 8,9% respondentów całej próby stanowią dzieci. W zdecydowanej większości osoby bezdomne to mężczyźni (79,9%), co piąta osoba bezdomna to kobieta (20,1%). Ze względu na udział osób bezdomnych w poszczególnych powiatach okazuje się, że w powiatach trójmiejskich znajduje się niespełna połowa wszystkich osób przebadanych (47,2%), zaś w powiatach poza Trójmiastem znajduje się 52,8% wszystkich osób.

Tabela nr 1 Płeć respondentów   N % Mężczyzna 1902 79,9 Kobieta 477 20,1 Ogółem 2379 100,0

Tabela nr 2 Udział respondentów w badaniu   N % Osoba dorosła 2168 91,1 Dziecko 216 8,9 Ogółem 2384 100,0

Tabela nr 3 Udział respondentów w powiatach w Trójmieście i poza Trójmiastem   N % Powiaty w Trójmieście 1126 47,2 Powiaty poza Trójmiastem 1258 52,8 Ogółem 2384 100,0

Dokonując analizy ze względu na wiek osoby bezdomnej okazuje się, że najbardziej licznie reprezentowane są dwie kategorie wiekowe: od 41 do 50 lat (29,4%) oraz od 51 do 60 lat (27,2%). Trzecim najczęściej reprezentowanym przedziałem wiekowym jest przedział pomiędzy 26 a 40 rokiem życia (18,2%). Osoby bezdomne do 18 roku życia stanowią w próbie 8,9%, od 18 do 25 lat - 5,4%. Osoby od 60 do 70 roku życia stanowią 7,6%, zaś najstarsze osoby bezdomne, które przekroczyły 70 lat wynoszą jedynie 3,3%. Można więc powiedzieć, że większość osób bezdomnych to osoby w średnim wieku, najczęściej po 40 roku życia.

Tabela nr 4. Wiek respondentów

Wiek	Do 18 lat	Od 18 do 25 lat	Od 26 do 40 lat	Od 41 do 50 lat	Od 51 do 60 lat	Od 61 do 70 lat	Powyżej 70 lat	Ogółem
N	212	129	435	702	648	180	78	2384
%	8,9	5,4	18,2	29,4	27,2	7,6	3,3	100,0

Dokonując szczegółowej analizy ze względu na poszczególne powiaty można powiedzieć, iż najwięcej osób bezdomnych poza Trójmiastem znajduje się w Słupsku (254 osoby - 10,7%), w powiecie kwidzyńskim (162 osoby - 6,8%) oraz w powiecie malborskim (152 osoby - 6,4%). Fakt ten związany jest z występowaniem w tych miastach, w których znajdują się dwie placówki o dużej liczbie mieszkańców. Stanowi to podstawę do stwierdzenia, iż bezdomność jest przede wszystkim, biorąc również pod uwagę stan bezdomności w Trójmieście, problemem miejskim. Szczegółowe liczebności i odsetki osób bezdomnych dla poszczególnych powiatów przedstawia poniższa tabela.

Tabela nr 5. Udział respondentów w poszczególnych powiatach

Powiat N % Gdańsk 712 29,9 Gdynia 387 16,2 P. bytomski 52 2,2 P. chojnicki 22 0,9 P. człuchowski 54 2,3 P. gdański 8 0,3 P. kartuski 81 3,4 P. kościerski 37 1,6 P. kwidzyński 162 6,8 P. lęborski 93 3,9

Powiat N % P. malborski 152 6,4 P. nowodworski 39 1,6 P. pucki 39 1,6 P. Człuchowski 54 2,3 P. słupski 54 2,3 P. starogardzki 70 2,9 P. sztumski 15 0,6 P. tczewski 74 3,1 P. wejherowski 52 2,2 Słupsk 254 10,7

Generalnie można powiedzieć, że w placówkach powołanych do opieki nad osobami bezdomnymi znajduje się niespełna połowa osób ankietowanych (44,8%). Pozostała część to osoby, które podczas przeprowadzania badania przebywały w innych miejscach, tzn. miejsca niemieszkalne (21,9%), działki i altany (12,2%), kątem u rodziny czy znajomych (15,1%), zakłady penitencjarne (3,6%), szpitale (1,9%) czy izby wytrzeźwień (0,4%).

Tabela nr 6. Miejsca przebywania osób bezdomnych

	Placówki	Miejsca niemieszkalne	Szpitale	Zakłady penitencjarne	Inne: u kolegi, znajomych, u rodziny	Izba wytrzeźwień	Działki i altany	Ogółem
N	1068	522	45	86	361	10	292	2384
%	44,8	21,9	1,9	3,6	15,1	0,4	12,2	100,0

Tabela nr 7. Nazwa placówki, w których zostały zrealizowane badania

	N	%
Gdańska Fundacja Kultury Chrześcijańskiej im. św. Brata Alberta	76	7,1
MONAR PCBP - ul. Kochanowskiego	75	7,0
Tymczasowy Ośrodek Opiekuńczy MOPS Gdynia	75	7,0
Towarzystwo Wspierania Potrzebujących PRZYSTAŃ	65	6,1
Ośrodek Profilaktyki Rodzinnej - SDPCPR Gdynia	64	5,9
Schronisko AGAPE Borowy Młyn	60	5,6
Schronisko dla bezdomnych DOM FIDES Malbork	55	5,2
Towarzystwo Pomocy im. św. Brata Alberta - N. Port	54	5,1
Schronisko AGAPE Szawałd	54	5,1
Zespół Opiekuńczy MOPS Gdynia	50	4,7
Rodzinny Ośrodek Kryzysowy SDPCPR	44	4,1
Noclegownia dla bezdomnych MOPS - Gdańsk	40	3,7
Towarzystwo Pomocy im. św. Brata Alberta - SŁUPSK	40	3,7
Towarzystwo Pomocy im. św. Brata Alberta Przegalina	36	3,4
Dom Pobytu Bezdomnego - WSPÓLNY DOM SŁUPSK	31	2,9
Towarzystwo Pomocy im. św. Brata Alberta w Smętowie	29	2,7
Noclegownia BENE VITA Ustka	28	2,6
Dom MARKOT 7	27	2,5
Noclegownia dla bezdomnych MOPS Lębork	19	1,8
Diecezjalny Dom Samotnej Matki im. Jana Pawła II	17	1,6
Schronisko dla bezdomnych - MOPS CHOJNICE	17	1,6
Fundacja OAZA - POLNICE	17	1,6
Pogotowie opiekuńcze SŁUPSK	16	1,5
Schronisko dla bezdomnych SA Kaszuby	14	1,3
Noclegowania dla bezdomnych MOPS Miastko	13	1,2
Szkoła Życia - Wandzino	12	1,1
Schronisko dla kobiet z dziećmi SA Kaszuby Kartuzy	12	1,1
Dom Pomocy EMAUS	9	0,8
Noclegownia dla Bezdomnych MOPS - CHŁUCHÓW	6	0,6
Towarzystwo pomocy im. św. Brata Alberta - Dom przystosowawczy	5	0,5
Zarząd Rejonowy PCK - SŁUPSK	5	0,5
Dom Samotnej Matki MONAR Lubichowo	3	0,3
Ogółem	1068	100,0

Ciekawa wydaje się być analiza dotycząca rozkładu miejsca pobytu osoby bezdomnej ze względu na powiaty Trójmiasta oraz pozostałe. Okazuje się, że ponad połowa osób bezdomnych w Trójmieście zamieszkuje w powołanych do tego celu placówkach (56,0%). Odsetek osób mieszkających w placówkach poza Trójmiastem jest o wiele niższy i wynosi 34,7%. Warto zwrócić również uwagę na fakt, iż poza Trójmiastem daje się zauważyć wyższy niż w trójmieście odsetek miejsc niemieszkalnych (stosunek 28,8% poza Trójmiastem do 14,2% w Trójmieście) oraz innych miejsc (u kolegi, u znajomych, znajomych rodziny) - stosunek 25,8% poza Trójmiastem do 3,2% w Trójmieście. Warto zaznaczyć, że prawie jedna piąta osób z Trójmiasta (19,4%) zamieszkuje działki i altany. W porównaniu do bezdomnych spoza Trójmiasta odsetek ten można uznać za wysoki (poza Trójmiastem wynosi on jedynie 5,8%).

Tabela nr 8. Miejsce pobytu osoby bezdomnej a powiat

	Powiaty w trójmieście		Powiaty poza trójmiastem
	N	%	N	%
Placówki	631	56,0	437	34,7
Miejsca niemieszkalne	160	14,2	362	28,8
Szpitale	40	3,6	5	0,4
Zakłady penitencjarne	30	2,7	56	4,5
Inne: u kolegi, znajomych, u rodziny	36	3,2	325	25,8
Izba wytrzeźwień	10	0,9	-	-
Działki i altany	219	19,4	73	5,8
Ogółem	1126	100,0	1258	100,0

Potwierdza się więc tendencja, która była widoczna również dwa lata temu, a mianowicie w Trójmieście osoby bezdomne raczej mieszkają w placówkach, zaś poza Trójmiastem poza placówkami. Zapewne ma to związek z ilością występowania placówek, która w większych miastach jest zdecydowanie wyższa niż na terenach położonych poza aglomeracją miejską.2 W podziale ze względu na płeć również można wskazać pewne zależności: w przypadku mieszkania w placówkach dla osób bezdomnych należy powiedzieć, iż procent kobiet i mężczyzn jest podobny. Różnice w miejscu pobytu ze względu na płeć dotyczą takich miejsc jak: działki i altany (kobiety częściej zamieszkują działki i altany niż mężczyźni - stosunek odpowiednio 19,3% do 10,5%), miejsca niemieszkalne (mężczyźni częściej mieszkają w miejscach niemieszkalnych niż kobiety - stosunek odpowiednio 23,4% do 15,9%).

Tabela nr 9. Miejsce pobytu osoby bezdomnej a płeć

	Mężczyzna		Kobieta
	N	%	N	%
Placówki	856	45,0	209	343,8
Miejsca niemieszkalne	445	23,4	76	15,9
Szpitale	36	1,9	9	1,9
Zakłady penitencjarne	82	4,3	4	0,8
Inne: u kolegi, znajomych, u rodziny	273	14,4	87	18,2
Izba wytrzeźwień	10	0,5	-	-
Działki i altany	200	10,5	92	19,3
Ogółem	1902	100,0	477	100,0

4. OSOBY DOROSŁE

Dokonując dalszej analizy statystycznej uzyskanych wyników postanowiono podzielić zebrany materiał empiryczny na dwie części. Pierwsza część dotyczy jedynie wyników uzyskanych dla gmin Gdańska, Sopotu i Gdyni (Trójmiasto), druga zaś, dla pozostałego obszaru województwa pomorskiego. Przy tej okazji należy również wspomnieć, że zmienna miejsce przeprowadzenia badania (mierzona dotychczas na skali: placówki, miejsca niemieszkalne, szpitale, zakłady penitencjarne, izby wytrzeźwień, działki i altanki, oraz inne miejsca) została zrekodowana na skalę dwustopniową: schroniska oraz miejsca poza schroniskiem. Dodatkowo analiza dla pierwszej grupy respondentów ze względu na ważność trójmiejskiego obszaru podzielona zostanie na dwie grupy: osoby bezdomne znajdujące się w schroniskach oraz na osoby bezdomne mieszkające poza placówkami pomocy społecznej. Analiza statystyczna będzie również obejmowała osobno osoby dorosłe i dzieci. Zarówno podział na obszar Trójmiasta i poza Trójmiastem, jak również podział na schroniska i miejsca poza schroniskiem wynika z chęci porównania wyników uzyskanych w roku 2001.
Analiza zebranego materiału w dwóch grupach będzie przedstawiała się podobnie, to znaczy oparta będzie o klucz, który obowiązywać będzie dla dwóch grup. Po pierwsze mowa będzie o cechach społeczno-demograficznych poszczególnych respondentów w poszczególnych grupach, po drugie analizowany będzie czas bezdomności, po trzecie zaś poruszone zostaną problemy związane z różnymi miejscami przebywania w ciągu ostatnich 12 miesięcy. W dalszej kolejności mowa będzie o powodach bezdomności oraz o posiadaniu takich rzeczy jak: obywatelstwo polskie, ubezpieczenie zdrowotne. Odrębna analiza przedstawiona będzie dla takich problemów jak: korzystanie z pomocy społecznej, sprawy mieszkaniowe osób bezdomnych, stan zdrowia respondentów oraz ich aktywność zawodowa.

4.1. DOROŚLI W SCHRONISKACH TRÓJMIASTA

4.1.1. Cechy społeczno-demograficzne

Wyliczając udział procentowy kobiet i mężczyzn będących mieszkańcami schronisk trójmiejskich za podstawę procentowania należy wziąć tylko te osoby, które spełniają następujący warunek: są to osoby dorosłe, mieszkające w schroniskach, na terenie Trójmiasta. Takich osób w naszym badaniu jest 538. Zdecydowanie częściej jest to mężczyzna (420 osób - 78,2%) niż kobieta (117 osób - 21,8%). Porównując dane z danymi otrzymanymi dwa lata temu należy odnotować mały spadek procentowy kobiet zamieszkujących trójmiejskie schroniska (w roku 2001 odsetek kobiet wynosił 27,3%). Zdaje się więc pogłębiać tendencja mówiąca o tym, iż mieszkańcami schronisk są przede wszystkim mężczyźni

Dokonując analizy osób bezdomnych zamieszkujących trójmiejskie schroniska ze względu na wiek należy wskazać, iż dominującym przedziałem wiekowym okazał się przedział pomiędzy 51 a 60 rokiem życia (36,2%). Drugą kategorią pod względem częstości występowania reprezentują osoby bezdomne w przedziale wiekowym 41-50 lat (28,4%). Nieco rzadziej występują osoby pomiędzy 26 a 40 rokiem życia (17,1%) oraz osoby od 18 do 25 lat (6,9%). Osoby bezdomne pomiędzy 60 a 70 rokiem życia stanowią 9,3%, zaś powyżej 70 toku życia jedynie 2% W porównaniu do roku 2001 stwierdza się, że nastąpiła zamiana na pierwszych dwóch miejscach pod względem uczestnictwa respondentów ze względu na wiek. W roku 2001 najczęściej reprezentowanym przedziałem był przedział wiekowy 41-50 lat (34,7%), zaś na drugim miejscu przedział 51-60 lat (30,6%). Pozostałe przedziały w obu badaniach reprezentowane są na podobnym poziomie.

Analizując wiek ze względu na płeć można wysnuć generalny wniosek, iż osoby młode przebywające w trójmiejskich schroniskach to przede wszystkim kobiety. Ich udział w pierwszych dwóch przedziałach wiekowych (od 18 do 40 lat) wyniósł 48,7%, zaś wśród mężczyzn odsetek ten wynosi niespełna 17,2%. Sytuacja diametralnie odwraca się w następnych dwóch przedziałach wiekowych (od 41 do 60 lat), w których to mężczyźni mają zdecydowanie większy udział niż kobiety (stosunek odpowiednio 71% dla mężczyzn i 42,8% dla kobiet).

Kolejną analizowaną zmienną w tej grupie jest wykształcenie respondenta. Z przeprowadzonych badań można wysnuć wniosek, że skrajne typy wykształceń (wykształcenie niepełne podstawowe oraz wyższe należą do rzadkości i są reprezentowane odpowiednio przez 2,6% oraz 2,8% respondentów. Wykształcenie podstawowe deklaruje 27,1% osób badanych, zaś zawodowe aż 44,6%. Kolejne 22,9% ankietowanych zadeklarowało średni poziom wykształcenia. W podziale wykształcenia respondentów ze względu na płeć można stwierdzić, że kobiety częściej niż mężczyźni deklarują wykształcenie podstawowe, zaś mężczyźni częściej niż kobiety wskazują na wykształcenie zawodowe. W przypadku średniego poziomu wykształcenia po raz kolejny uwidacznia się przewaga procentowa kobiet.

4.1.2. Czas bezdomności

Podczas prowadzenia badań terenowych poproszono respondentów o jak najbardziej dokładne wskazanie okresu bezdomności. Wśród osób bezdomnych zamieszkujących trójmiejskie schroniska średni okres bezdomności wyniósł 5,22 lat. Jest on zdecydowanie wyższy w przypadku mężczyzn (5,78 lat) niż w przypadku kobiet (3,24 lata). Można również powiedzieć, iż przeciętny okres bezdomności wśród dorosłych osób zamieszkujących trójmiejskie schroniska jest nieco niższy od ogólnego wyniku dla całej próby (5,62 lat).

Analizując okres bezdomności w podziale na wiek można zauważyć wyraźną tendencją: im osoba starsza, tym jej okres bezdomności jest dłuższy. Wśród osób najmłodszych (18-25 lat) okres ten wyniósł 2,18 lat; w przedziale wiekowym 26-40 okres ten jest już nieco dłuższy (3,54 lata); w przedziale wiekowym 41-50 lat - 5,4 lata; w przedziale 51-60 - 6,00 lat; w przedziale 61-60 - 6,23 lat oraz wśród osób powyżej 70 roku życia średnia okresu bezdomności wydłuża się do 9,10 lat. Czy wykształcenie wpływa na okres bezdomności? Wydaje się że tak, albowiem najdłużej osobami bezdomnymi okazały się osoby z wykształceniem niepełnym podstawowym (6,07 lat) oraz osoby z wykształceniem zawodowym 5,39 lat). Stosunkowo najkrótszy czas okresu bezdomności deklarują osoby z wykształceniem wyższym - 4,05 roku.

4.1.3. Przebywanie w schroniskach oraz w innych miejscach w ciągu ostatniego roku

Zdecydowana większość bezdomnych mieszkańców trójmiejskich schronisk przebywa w noclegowni samotnie (84,8%). Niespełna co dziesiąty respondent (9,6%) deklaruje, iż w schronisku przebywa z dzieckiem, zaś 4,5% wskazuje, że z całą rodziną. Jedynie 1,1% mieszkańców schronisk w Trójmieście przyznaje, że w schronisku przebywa z partnerem lub partnerką. Kobiety częściej niż mężczyźni deklarują pobyt w schronisku z dzieckiem (stosunek 0,2% wśród mężczyzn do 42,7% wśród kobiet), mężczyźni natomiast częściej niż kobiety deklarują swoją samotność w schronisku (stosunek 95,9% wśród mężczyzn do 45,3% wśród kobiet).

Gdzie Pan(i) przebywał(a) najczęściej w ciągu ostatnich 12 miesięcy? To pytanie zadano osobom dorosłym w celu znalezienia tych wszystkich miejsc, w których potencjalnie respondenci mogli przebywać w ciągu ostatniego roku. Na to pytanie osoba ankietowana mogła zaznaczyć maksymalnie 5 miejsc, stąd uzyskane procenty nie sumują się do 100%.

Zdecydowana większość tych, którzy mieszkają w trójmiejskich schroniskach zadeklarowała, że ich miejscem pobytu w ciągu ostatnich 12 miesięcy było właśnie schronisko (84,2%). 16,2% z analizowanej grupy zadeklarowało dodatkowo, że przez ostatni rok zamieszkiwali również u znajomych bądź u rodziny, 15% mieszkała na stancjach lub w wynajmowanych pokojach, zaś co dziesiąty badany (10,7%) jako miejsce najczęstszego pobytu wskazał baraki na działkach oraz altanki. 4,2% respondentów jako miejsce pobytu wskazało dworzec, kolejne 4% wskazało na klatki schodowe, strychy i piwnice. Pozostałe odpowiedzi nie przekroczyły punktu 4%. W przypadku podziału odpowiedzi na to pytanie ze względu na płeć okazuje się, że kobiety częściej niż mężczyźni deklarowały pobyty w wynajmowanych pokojach, stancjach, kątem u rodziny lub znajomych. W pozostałych odpowiedziach nieznacznie większy odsetek stanowili mężczyźni. Również ze względu na wiek respondenta można wysnuć kilka wniosków. Po pierwsze im starszy respondent tym częściej zamieszkuje on schronisko, im młodsza osoba bezdomna tym częściej mieszka w wynajmowanym pokoju lub na stancji. W altankach i barakach na działkach najczęściej mieszkają osoby pomiędzy 26 a 50 rokiem życia, zaś pobyty na dworcach są raczej domeną osób po 50 roku życia. Mamy tutaj do czynienia z tzw. syndromem bezdomności, który wraz z okresem pozostawania w bezdomności jest coraz silniejszy. Kątem u znajomych czy rodziny najczęściej mieszkają osoby pomiędzy 26 a 40 rokiem życia oraz osoby najstarsze, które przekroczyły 70 lat.

4.1.4. Powody bezdomności

Co było głównym powodem bezdomności dorosłych mieszkańców trójmiejskich schronisk? Prawie połowa osób bezdomnych przyznała, że głównym powodem była eksmisja - tak uważa 43,9% respondentów. Drugim w kolejności powodem było wypędzenie z mieszkania przez rodzinę lub współlokatorów (23,2%) oraz stanie się bezdomnym na swoje własne życzenie, z własnej inicjatywy (21,7%). Jedynie 6% respondentów przyznała, iż bezdomność to skutek ucieczki prze przemocą w rodzinie. Pozostałe odpowiedzi nie uzyskały 5%.

Analizując uzyskane wyniki przyczyn bezdomności ze względu na płeć wskażmy najważniejsze różnice dzielące kobiety i mężczyzn. Po pierwsze kobiety częściej niż mężczyźni stały się bezdomne na skutek ucieczki przed przemocą w rodzinie (23,5% wśród kobiet, 1,2% wśród mężczyzn). Świadczy to o ogólnej tendencji przejawiającej się w Polsce, że to ofiara staje się osobą bezdomną, a nie sprawca. W przypadku wykwaterowania przez administrację to mężczyźni częściej niż kobiety wskazują eksmisję jako powód swojej bezdomności (49,4% wśród mężczyzn, 24,3% wśród kobiet). Ze względu na wiek nie obserwuje się znaczących różnic.

4.1.5. Posiadanie dowodu tożsamości, obywatelstwa polskiego oraz ostatniego zameldowania na terenie województwa pomorskiego

Zdecydowana większość bezdomnych powyżej 18 roku życia zamieszkujących trójmiejskie schroniska ostatnie stałe zameldowanie deklaruje na terenie województwa pomorskiego (94,1%). Wśród kobiet odsetek zameldowanych na terenie województwa pomorskiego wyniósł 88,9%, zaś wśród mężczyzn 95,6%. Mało jest osób (jedynie 5,9%) wskazujących na inne województwo jako miejsce ostatniego meldunku Oznacza to, że mobilność osób bezdomnych w województwie pomorskim nie jest duża. Należy więc odrzucić tezę, jakoby problem bezdomności w województwie pomorskim charakteryzował się wysokim stopniem migracji zewnętrznej. Owszem, możemy mówić o napływających osobach bezdomnych z innych województw, ale takie przypadki należą do rzadkości. Być może mamy raczej do czynienia z migracją osób bezdomnych wewnątrz samego województwa, ale ten problem wymagałby kolejnych badań empirycznych. Również posiadanie dowodu tożsamości jest wśród dorosłych osób bezdomnych zjawiskiem dość rozpowszechnionym. 88,2% dorosłych zamieszkujących schroniska na terenie Trójmiasta deklaruje posiadanie takiego dowodu. Częściej jest to kobieta niż mężczyzna (odpowiednio 92,2% do 87,4%), częściej również jest to osoba z wykształceniem wyższym (93,3%), najrzadziej z wykształceniem niepełnym podstawowym (71,4%). Zarówno w przypadku posiadania dowodu tożsamości, jak również w przypadku ostatniego zameldowania na terenie województwa pomorskiego nie odnotowuje się zależności statystycznych ze względu na zmienną wiek. Na równie wysokim poziomie jest posiadanie obywatelstwa polskiego (99,6%).

4.1.6. Korzystanie z pomocy społecznej

Korzystanie z pomocy społecznej w świetle zebranego materiału empirycznego jest duże. Aż 89,4% dorosłych respondentów przyznało, że korzysta regularnie z pomocy społecznej. Analizujący wyniki ze względu na płeć należy stwierdzić, iż w przypadku kobiet i mężczyzn odsetek korzystających z pomocy społecznej utrzymuje się na podobnym poziomie. Drobne różnice daje się zaobserwować w podziale na wykształcenie respondenta: osoby z wykształceniem niepełnym podstawowym w 100% deklarują korzystanie z pomocy społecznej. Wśród osób z wykształceniem średnim odsetek ten jest najniższy i wynosi 89,0%.

Podczas prowadzonych badań zadano pytanie czy osoby dorosłe mieszkające w trójmiejskich schroniskach korzystają z pomocy innych organizacji, np. z pomocy kościoła, PCK, CARITAS czy PKPS-ów. Okazuje się, że jedynie co dziesiąty badany respondent zadeklarował korzystanie z pomocy tych organizacji (10,9%), zjawisko to jest jednak bardzo rzadkie. W tym miejscu warto jedynie zwrócić uwagę na rolę, jaką w tym zakresie pełni kościół. Okazuje się, że co piąty z tych, którzy korzystają z tej pomocy deklaruje, iż korzysta z pomocy kościoła zawsze, kiedy ma ku temu okazję. W przypadku innych organizacji korzystanie przez osoby bezdomne z oferowanej pomocy, jak już powiedziano, jest sporadyczne.

4.1.7. Sprawy mieszkaniowe osób bezdomnych

Uzyskane wyniki wskazują, iż trudno jest mówić o dużej aktywności osób bezdomnych w kwestii poszukiwania nowego miejsca zamieszkania. Niespełna połowa mieszkańców trójmiejskich schronisk (45,9%) deklaruje, iż ma złożony wniosek o przydział mieszkania komunalnego lub socjalnego. Co trzeci respondent (32,3%) jest na liście oczekujących na mieszkanie, zaś prawie dwie trzecie (61,6%) nie. 6,0% respondentów nie orientuje się czy jest na liście oczekujących na mieszkanie, czy też nie. W przypadku spraw mieszkaniowych daje się zauważyć istotne różnice ze względu na płeć respondenta. Okazuje się bowiem, że to kobiety znacznie częściej deklarują złożenie wniosku o przydział mieszkania (56,1%), niż mężczyźni (43,2%). W przypadku wykształcenia złożenie wniosku o przydział mieszkania najchętniej deklarują osoby z wykształceniem wyższym (60%), najrzadziej zaś osoby z wykształceniem zawodowym (41,9%). Z uzyskanych danych wynika jednak, że to mężczyźni częściej niż kobiety są na liście oczekujących na mieszkanie (odpowiednio 33,7% wśród mężczyzn do 27,6% wśród kobiet), oraz osoby z wykształceniem średnim (36,1%). W przypadku kategorii wiekowych nie da się zauważyć zasadniczych różnic w odpowiedziach na to pytanie.

4.1.8. Zdrowie.

Analizując bezdomnych z trójmiejskich schronisk pod kątem ich zdrowia można wysnuć generalny wniosek, iż w dużej mierze są to osoby niepełnosprawne lub z orzeczoną grupą inwalidzką (37,9%). Zgodnie z przypuszczeniami deklarujący swoją chorobę to przede wszystkim mężczyźni (41,7%), zdecydowanie zaś rzadziej kobiety (24,8%). Potwierdza się również kolejna hipoteza mówiąca o tym, że wraz z wiekiem rośnie procent tych którzy mają orzeczoną grupę inwalidzką. Dane wskazują, iż odsetek ten różni się począwszy od osób najmłodszych do 25 roku życia (10,8%), aż do osób najstarszych, które ukończyły 70 lat (71,4%).Uzyskane procenty należy jednak traktować z wielką ostrożnością, gdyż liczebności w poszczególnych przedziałach wiekowych są małe. Zdecydowana większość respondentów posiada ubezpieczenie zdrowotne (88,8%).

Pozostając wśród pytań odnoszących się do zdrowia osób bezdomnych postanowiono zadać respondentom pytanie o subiektywny stan zdrowia. Na pytanie jak ocenia Pani(i) swój stan zdrowia? prawie co dziesiąty badany (9,6%) zadeklarował, iż jego stan zdrowia, w jego odczuciu jest bardzo dobry. Ocenę dobrą uzyskała nieco ponad jedna trzecia badanych (34,9%). Dominują jednak odpowiedzi świadczące o "takim sobie" stanie zdrowia - ocenę dostateczną wystawiło sobie aż 36,6% respondentów. Prawie co piąty respondent swój stan zdrowia ocenia niedostatecznie (18,9%). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że kobiety częściej deklarują stan zdrowia na poziomie bardzo dobrym lub dobrym niż mężczyźni (odsetek odpowiedzi pozytywnych wśród kobiet wyniósł 60,7%, zaś wśród mężczyzn jedynie 39,8%. Poczucie stanu swojego zdrowia jest, tak jak by się wydawało, uzależnione od wieku respondentów. Najmniejszy odsetek odpowiedzi niedostatecznych zaobserwowano wśród respondentów z przedziału wiekowego od 26 do 40 roku życia (4,3%), największy wśród osób pomiędzy 61 a 70 rokiem życia (61,7%).

4.1.9. Aktywność zawodowa bezdomnych

Aktywność zawodową respondentów zamieszkujących schroniska dla osób bezdomnych w Trójmieście określa kilka następujących po sobie pytań. Listę pytań o aktywność zawodową otwiera pytanie o posiadane kwalifikacje zawodowe. Jak się okazuje osiem na dziesięciu badanych deklaruje posiadanie takich kwalifikacji (79,4%). Jest to tym bardziej oczywiste, gdyż najczęściej zaznaczanym wykształceniem okazało się wykształcenie zawodowe. Co piąty badany stwierdza, iż żadnych kwalifikacji zawodowych nie posiada. Zgodnie z naszymi przewidywaniami na kwalifikacje zawodowe częściej wskazują mężczyźni niż kobiety, a to dlatego, że to mężczyźni częściej charakteryzują się wykształceniem zasadniczym niż kobiety. Posiadanie kwalifikacji zawodowych związane jest również z wiekiem. W rezultacie, analizując otrzymane wyniki można przyjąć założenie, że im starszy respondent, tym posiadanie przez niego kwalifikacji zawodowych jest częściej spotykane.

Aktywność zawodowa to przede wszystkim podejmowana praca. Okazuje się jednak, że niespełna co dziesiąty badany mieszkaniec trójmiejskich schronisk zadeklarował pracę o charakterze zarobkowym (9,6%). Zdecydowana większość (90,2%) nie ma pracy. W porównaniu do badań sprzed dwóch lat okazuje się, że nieznacznie wzrósł odsetek osób nie podejmujących pracy zarobkowej (w roku 2001 odsetek tych osób wyniósł 88,2%). Pracę zarobkową częściej wykonują kobiety (18,1%) niż mężczyźni(7,1%). Praca zarobkowa jest również domeną osób młodych, pomiędzy 18 a 40 rokiem życia (pracę zarobkową w kategorii 18-25 lat deklaruje 16,2% osób, w kategorii 26-40 - 16,0%). Można również powiedzieć, że im wykształcenie respondenta jest wyższe, tym podejmowanie pracy zarobkowej jest częstsze. W przypadku osób z wykształceniem niepełnym podstawowym odsetek pracujących zarobkowo wynosi 7,7%, z wykształceniem podstawowym 9,9%, z wykształceniem zawodowym 7,1%, z wykształceniem średnim12,7%, zaś z wykształceniem wyższym 21,4%. Ogólnie jednak można powiedzieć, iż podejmowanie pracy zarobkowej otrzymuje się na niskim poziomie.

Podczas prowadzonych badań postanowiono zapytać tych respondentów, którzy nie pracują zawodowo o przyczyny takiego stanu rzeczy. Z przeprowadzonych badań wynika, że zły stan zdrowia jest główną przyczyną, dla której osoby bezdomne nie podejmują pracy (41,1%). Drugą w kolejności przyczyną okazało się brak oferty pracy (38,1%), oraz nieodpowiedni wiek (czytaj: za wysoki) - 21,7%). Jedynie 0,5% respondentów jawnie zadeklarowało, że nie chce podejmować pracy zarobkowej, zaś 7,4% pracy podjąć nie może. Niestety do końca nie wiadomo dlaczego.

Odsetek osób podejmujących pracę zarobkową (9,6%) pokrywa się z odpowiedziami na kolejne pytanie, a mianowicie czy respondent ma umowę o pracę. Okazuje się, że dokładnie co dziesiąty ankietowany (10,0%) deklaruje, iż takową umowę posiada, pozostała część (90,0%) umowy o pracę nie ma. Posiadanie umowy częściej deklarują mężczyźni(21,2%) niż kobiety (6,0%), osoby powyżej 70 roku życia (33,3%) oraz osoby najmłodsze do 25 roku życia (20,8%). Najczęściej posiadanie umowy o pracę deklarują osoby z wykształceniem wyższym (22,2%).

Na zakończenie omawiania aktywności zawodowej osób bezdomnych mieszkających w trójmiejskich schroniskach postanowiono zapytać respondentów, czy mają oni inne źródła dochodu? Z przeprowadzonych badań wynika, że najczęstszym dodatkowym źródłem dochodu jest zasiłek społeczny - tak deklaruje 22,0% osób ankietowanych. Na drugim miejscu pod względem częstości wskazań uplasowała się sezonowa praca dorywcza (17,8%), zaś na trzecim renta lub emerytura (12,1%). Na dalszych miejscach znalazły się takie odpowiedzi jak: alimenty (4,9%), świadczenia ZUS (6,8%) czy zbieractwo (6,6%).

4.2. DOROŚLI MIESZKAJĄCY POZA SCHRONISKAMI NA TERENIE TRÓJMIASTA

4.2.1. Cechy społeczno-demograficzne

Respondentów spełniających warunek bycia dorosłym, mieszkającym na terenie Trójmiasta oraz nie mieszkających w placówkach jest w naszym badaniu 454 osoby. Wyliczając udział procentowy kobiet i mężczyzn stwierdzić należy, że zdecydowanie częściej jest to mężczyzna (360 osób - 79,5%) niż kobieta (93 osób - 20,5%). Porównując dane z danymi otrzymanymi dwa lata temu należy odnotować wzrost osób mieszkających poza schroniskami. W roku 2001 na terenie Trójmiasta poza schroniskami przebywało 311 osób. Widać więc że wzrost osób przebywających poza placówkami jest dość znaczny. Nie należy tego faktu przypisywać rzeczywistemu wzrostowi osób przebywających w miejscach niemieszkalnych. Różnica w liczbie przebadanych osób może wynikać z faktu, iż podczas ostatniego badania udało się więcej osób bezdomnych spisać, co może świadczyć o większej dostępności respondentów podczas badania.

W przypadku miejsca przebywania osób bezdomnych poza trójmiejskimi placówkami to okazuje się, iż 34,6% mieszka w tzw. miejscach niemieszkalnych, zaś aż 40,5% na działkach i w altankach. 8,8u% ankietowanych zostało zbadanych w szpitalu, zaś 6,6% w zakładach penitencjarnych. Kolejne 7,3% osób bezdomnych zostało przebadanych u znajomych bądź u rodziny, a 2,2% w izbie wytrzeźwień.

Dokonując analizy osób bezdomnych zamieszkujących miejsca niemieszkalne ze względu na wiek należy wskazać, iż dominującym przedziałem wiekowym okazał się przedział pomiędzy 41 a 50 rokiem życia (33,0%). Drugą kategorią pod względem częstości występowania reprezentują osoby bezdomne w przedziale wiekowym 51-60 lat (31,9%). Nieco rzadziej występują osoby pomiędzy 26 a 40 rokiem życia (20,3%) oraz osoby od 18 do 25 lat (7,0%). Osoby bezdomne pomiędzy 60 a 70 rokiem życia stanowią 5,7%, zaś powyżej 70 toku życia jedynie 2%

Kolejną analizowaną zmienną w tej grupie jest wykształcenie respondenta. Z przeprowadzonych badań można wysnuć wniosek, że, tak jak w przypadku osób dorosłych mieszkających w schroniskach, skrajne typy wykształceń (wykształcenie niepełne podstawowe oraz wyższe należą do rzadkości i są reprezentowane odpowiednio przez 2,1% oraz 2,3% respondentów). Wykształcenie podstawowe deklaruje 37,8% osób badanych, zaś zawodowe aż 42,0%. Kolejne 15,9% ankietowanych zadeklarowało średni poziom wykształcenia. Osoby mieszkające poza schroniskami w Trójmieście częściej niż dorosłe osoby zamieszkujące schroniska charakteryzuje się wykształceniem podstawowym, ci drudzy zaś posiadają wyższy odsetek osób z wykształceniem średnim.

4.2.2. Czas bezdomności

Podczas prowadzenia badań terenowych poproszono respondentów o jak najbardziej dokładne wskazanie okresu bezdomności. Dla osób bezdomnych mieszkających poza trójmiejskimi schroniskami średni okres bezdomności wyniósł 6,44 lat i jest on wyższy w porównaniu do średniego okresu bezdomności dla dorosłych osób w placówkach (5,22 lat). Jest on zdecydowanie wyższy w przypadku mężczyzn (6,74 lat) niż w przypadku kobiet (5,35 lat). Można również powiedzieć, iż przeciętny okres bezdomności wśród dorosłych osób zamieszkujących miejsca poza placówkami jest zdecydowanie wyższy od ogólnego wyniku dla całej próby (5,62 lat).

Analizując okres bezdomności w podziale na wiek można zauważyć wyraźną tendencję: im osoba starsza, tym jej okres bezdomności jest dłuższy. Wśród osób najmłodszych (18-25 lat) okres ten wyniósł 3,39 lat; w przedziale wiekowym 26-40 okres ten jest już wyraźnie dłuższy (5,80 lata); w przedziale wiekowym 41-50 lat - 6,03 lata; w przedziale 51-60 - 6,98 lat; w przedziale 61-70 - 10,54 lat oraz wśród osób powyżej 70 roku życia średnia okresu bezdomności nieco spada do 9,22 lat. Czy wykształcenie wpływa na okres bezdomności? Wydaj się że tak, albowiem najdłużej osobami bezdomnymi okazały się osoby z wykształceniem niepełnym podstawowym (11,33 lat) oraz osoby z wykształceniem podstawowym 6,73 lat). Stosunkowo najkrótszy czas okresu bezdomności deklarują osoby z wykształceniem wyższym - 5,17 roku.

4.2.3. Przebywanie w schroniskach oraz w innych miejscach w ciągu ostatniego roku

Zdecydowana większość bezdomnych przebywających w miejscach niemieszkalnych przebywa samotnie (63,1%). Niespełna 2,7% deklaruje, iż w obecnym miejscu zamieszkania przebywa z dzieckiem lub dziećmi, zaś 8,2% wskazuje, że z całą rodziną. Ponad jedna czwarta respondentów (25,7%) respondentów przyznaje, że przebywa z partnerem lub partnerką. Kobiety częściej niż mężczyźni deklarują pobyt z dzieckiem (stosunek 0,3% wśród mężczyzn do 11,2% wśród kobiet), mężczyźni natomiast częściej niż kobiety deklarują swoją samotność (stosunek 73,2% wśród mężczyzn do 27,0% wśród kobiet). Dodatkowo kobiety częściej niż mężczyźni wspominają o wspólnym zamieszkiwaniu z partnerem (stosunek 46,1% do 20,1%).

Gdzie Pan(i) przebywał(a) najczęściej w ciągu ostatnich 12 miesięcy? To pytanie zadano osobom dorosłym w celu znalezienia tych wszystkich miejsc, w których potencjalnie respondenci mogli przebywać w ciągu ostatniego roku. Na to pytanie osoba ankietowana mogła zaznaczyć maksymalnie 5 miejsc, stąd uzyskane procenty nie sumują się do 100%.

Zdecydowana większość tych, którzy nie mieszkają w trójmiejskich schroniskach zadeklarowała, że ich miejscem pobytu w ciągu ostatnich 12 miesięcy była altanka oraz baraki na działkach (60,1%). 14,8% z analizowanej grupy zadeklarowało dodatkowo, że przez ostatni rok zamieszkiwali również u znajomych bądź u rodziny, 10,7% osób mieszkało na stancjach lub w wynajmowanych pokojach, zaś co 13,4% jako miejsce najczęstszego pobytu wskazało dworzec. Kolejne 13,9% respondentów ciągu ostatnich 12 miesięcy zamieszkiwało schroniska, zaś 8,7% pustostany. 8,2% wskazało na klatki schodowe, strychy i piwnice jako miejsce najczęstszego przebywania. W przypadku podziału odpowiedzi na to pytanie ze względu na płeć okazuje się, że mężczyźni częściej niż kobiety deklarowali pobyt w wynajmowanych pokojach, stancjach, kątem u rodziny lub znajomych. Domeną kobiet pod względem częstości zamieszkania okazały się jedynie działki, altanki.

4.2.4. Powody bezdomności

Co było głównym powodem bezdomności dorosłych mieszkańców trójmiejskich schronisk? Prawie jedna trzecia osób bezdomnych przyznała, że głównym powodem była eksmisja - tak uważa 31,6% respondentów. Drugim w kolejności powodem było wypędzenie z mieszkania przez rodzinę lub współlokatorów (26,6%) oraz stanie się bezdomnym na swoje własne życzenie, większość własnej inicjatywy (25,2%). Pozostałe odpowiedzi nie uzyskały 5%.

Analizując uzyskane wyniki przyczyn bezdomności ze względu na płeć wskażmy najważniejsze różnice dzielące kobiety i mężczyzn. Po pierwsze kobiety częściej niż mężczyźni stały się bezdomne na skutek ucieczki przed przemocą w rodzinie (6,7% wśród kobiet, 1,5% wśród mężczyzn). W przypadku wykwaterowania przez administrację to kobiety częściej niż mężczyźni wskazują eksmisję jako powód swojej bezdomności eksmisję (41,6% wśród kobiet, 29,90 wśród mężczyzn). Mężczyźni częściej natomiast niż kobiety zostali wypędzeni z domu (28,7% do 19,1%). Ze względu na wiek nie obserwuje się znaczących różnic.

4.2.5. Posiadanie dowodu tożsamości, obywatelstwa polskiego oraz ostatniego zameldowania na terenie województwa pomorskiego

Zdecydowana większość bezdomnych powyżej 18 roku życia nie zamieszkujących trójmiejskich schronisk ostatnie stałe zameldowanie deklaruje na terenie województwa pomorskiego (81,8%). Prawie co piąty respondent mieszkający w Trójmieście poza schroniskiem (18,2%) wskazuje na inne województwo jako miejsce ostatniego meldunku. Również posiadanie dowodu tożsamości jest wśród dorosłych osób bezdomnych zjawiskiem dość rozpowszechnionym. 66,2% dorosłych zamieszkujących poza schroniskiem na terenie Trójmiasta deklaruje posiadanie takiego dowodu. Częściej jest to kobieta niż mężczyzna (odpowiednio 74,7% do 64,2%), częściej również jest to osoba z wykształceniem niepełnym podstawowym (77,8%), najrzadziej z wykształceniem wyższym (55,6%). Zarówno w przypadku posiadania dowodu tożsamości, jak również w przypadku ostatniego zameldowania na terenie województwa pomorskiego nie odnotowuje się zależności statystycznych ze względu na zmienną wiek. Na równie wysokim poziomie jest posiadanie obywatelstwa polskiego (99,8%).

4.2.6. Korzystanie z pomocy społecznej

Korzystanie z pomocy społecznej w świetle zebranego materiału empirycznego jest, w przeciwieństwie do dorosłych osób bezdomnych zamieszkujących trójmiejskie schroniska, małe. Jedynie 41,1% dorosłych respondentów przyznało, że korzysta regularnie z pomocy społecznej.

Podczas prowadzonych badań zadano pytanie czy osoby dorosłe mieszkające w trójmiejskich schroniskach korzystają z pomocy innych organizacji, np. z pomocy kościoła, PCK, CARITAS czy PKPS-ów. Okazuje się, że 16,4% badanych respondentów zadeklarował korzystanie z pomocy tych organizacji, zjawisko to jest jednak bardzo rzadkie w przypadku wszystkich instytucji (kościół, PCK, CARITAS, PKPS, jadłodajnie).

4.2.7. Sprawy mieszkaniowe osób bezdomnych

Uzyskane wyniki wskazują, iż trudno jest mówić o dużej aktywności osób bezdomnych w kwestii poszukiwania nowego miejsca zamieszkania. Jedynie jedna piąta bezdomnych w Trójmieście spoza schronisk (21%) deklaruje, iż ma złożony wniosek o przydział mieszkania komunalnego lub socjalnego. Jest to odsetek ponad dwukrotnie mniejszy w porównaniu do osób bezdomnych zamieszkujących trójmiejskie schroniska. Jeszcze mniejszy odsetek osób 14,1% jest na liście oczekujących na mieszkanie. 2,4% respondentów nie orientuje się czy jest na liście oczekujących na mieszkanie, czy też nie. W przypadku spraw mieszkaniowych daje się zauważyć istotne różnice ze względu na płeć respondenta. Okazuje się bowiem, że to kobiety znacznie częściej deklarują złożenie wniosku o przydział mieszkania (31,0%), niż mężczyźni(17,8%). W przypadku wykształcenia złożenie wniosku o przydział mieszkania najchętniej deklarują osoby z wykształceniem niepełnym podstawowym (37,5%), najrzadziej zaś osoby z wykształceniem wyższym (0,0%). Z uzyskanych danych wynika jednak, że to kobiety częściej niż mężczyźni są na liście oczekujących na mieszkanie (odpowiednio 22,2% wśród kobiet do 11,8% wśród mężczyzn

4.2.8. Zdrowie.

Analizując bezdomnych nie mieszkających w trójmiejskich schroniskach pod kątem ich zdrowia można wysnuć generalny wniosek, iż w jednej czwartej są to osoby niepełnosprawne lub z orzeczoną grupą inwalidzką (28,6%). W porównaniu do poprzedniej grupy osób badanych (dorosłe osoby bezdomne z trójmiejskich schronisk) osoby bezdomne zamieszkujące teren Trójmiasta lecz nie mieszkające w placówkach o wiele rzadziej posiadają ubezpieczenie zdrowotne. Jego posiadanie deklaruje jedynie nieco ponad połowa osób (54,5%).

Pozostając wśród pytań odnoszących się do zdrowia osób bezdomnych postanowiono zadać respondentom pytanie o subiektywny stan zdrowia. Na pytanie jak ocenia Pani(i) swój stan zdrowia? prawie co dziesiąty badany (9,1%) zadeklarował, iż jego stan zdrowia, w jego odczuciu jest bardzo dobry. Ocenę dobrą uzyskała nieco ponad jedna trzecia badanych (32,3%). Odpowiedzi świadczące o dostatecznym stanie zdrowia wystawiło sobie 30,7% respondentów. Co piąty respondent swój stan zdrowia ocenia niedostatecznie (27,9%). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że kobiety częściej deklarują stan zdrowia na poziomie bardzo dobrym lub dobrym niż mężczyźni(odsetek odpowiedzi pozytywnych wśród kobiet wyniósł 46,2%, zaś wśród mężczyzn 40,0%. Poczucie stanu swojego zdrowia jest uzależnione od wieku respondentów. Można powiedzieć, że wraz odsetek ukończeniem 40 roku życia gwałtownie wzrasta odsetek tych osób, które deklarują swój stan zdrowia jako niedostateczny. W kategorii od 41 do 50 lat odsetek ten wyniósł 30,6%, w kategorii 51 - 60 lat - 36,3%, w kategorii 61- 70 lat - 32,0% a wśród osób najstarszych powyżej 70 roku życia wyniósł on 33,3%. W dwóch najmłodszych kategoriach odsetek odpowiedzi świadczących o niedostatecznym stanie zdrowia nie przekroczył 15,0%.

4.2.9. Aktywność zawodowa bezdomnych

Aktywność zawodową respondentów mieszkających poza schroniskiem dla osób bezdomnych w Trójmieście określa kilka następujących po sobie pytań. Pierwszym pytaniem jest pytania o posiadane kwalifikacje zawodowe. Jak się okazuje nieco ponad sześć osób na dziesięć badanych deklaruje posiadanie takich kwalifikacji (66,4%). Co trzeci badany stwierdza, iż żadnych kwalifikacji zawodowych nie posiada (33,6%). Zgodnie z naszymi przewidywaniami na kwalifikacje zawodowe częściej wskazują mężczyźni niż kobiety (stosunek 70,8% wśród mężczyzn do 49,4% wśród kobiet). Posiadanie kwalifikacji zawodowych związane jest również z wiekiem. Osoby najmłodsze oraz osoby najstarsze najrzadziej deklarują posiadanie kwalifikacji zawodowych.

Aktywność zawodowa to przede wszystkim podejmowana praca. Okazuje się jednak, że niespełna co piąty badany zadeklarował pracę o charakterze zarobkowym (16,6%). Zdecydowana większość (83,4%) nie ma pracy. Pracę zarobkową częściej deklarują mężczyźni(18,1%) niż kobiety (10,3%). Praca zarobkowa jest również domeną osób młodych, pomiędzy 26 a 40 rokiem życia (27,2%).

Podczas prowadzonych badań postanowiono zapytać tych respondentów, którzy nie pracują zawodowo o przyczyny takiego stanu rzeczy. Z przeprowadzonych badań wynika, że brak ofert pracy jest główną przyczyną, dla której osoby bezdomne nie podejmują pracy (43,3%). Drugą kolejności przyczyną okazał się zły stan zdrowia (39,6%), oraz nieodpowiedni wiek (czytaj: za wysoki) - 9,5%). Kolejne 5% respondentów jawnie zadeklarowało, że nie chce podejmować pracy zarobkowej, zaś 4% pracy podjąć nie może.

Czy respondent ma umowę o pracę? W zdecydowanej większości nie. Okazuje się, że jedynie co dwudziesty ankietowany (4,9%) deklaruje, iż takową umowę posiada, pozostała część umowy o pracę nie ma. Z przeprowadzonych badań wynika, że najczęstszym dodatkowym źródłem dochodu jest zbieractwo - tak deklaruje 40,5% osób ankietowanych. Na drugim miejscu pod względem częstości wskazań uplasowała się sezonowa praca dorywcza (28,6%), zaś na trzecim zasiłek pomocy społecznej (21,4%). Na dalszych miejscach znalazły się takie odpowiedzi jak: żebractwo (8,3%) alimenty (1,2%), renta i emerytury (7,6%), świadczenia ZUS (6,4%).

4.3. DOROŚLI MIESZKAJĄCY POZA TRÓJMIASTEM

4.3.1. Cechy społeczno-demograficzne

Respondentów spełniających warunek bycia dorosłym, mieszkając poza obszarem Trójmiasta jest w naszym badaniu 1176 osób. Wyliczając udział procentowy kobiet i mężczyzn stwierdzić należy, że zdecydowanie częściej jest to mężczyzna (1011 osób - 86,2%) niż kobieta (162 osób - 13,8%)..

Dokonując analizy osób bezdomnych zamieszkujących gminy poza Trójmiastem ze względu na wiek należy wskazać, iż dominującym przedziałem wiekowym okazał się przedział pomiędzy 41 a 50 rokiem życia (34,8%). Drugą kategorią pod względem częstości występowania reprezentują osoby bezdomne w przedziale wiekowym 51-60 lat (26,8%). Nieco rzadziej występują osoby pomiędzy 26 a 40 rokiem życia (21,9%) oraz osoby od 18 do 25 lat (5,0%). Osoby bezdomne pomiędzy 61 a 70 rokiem życia stanowią 9,1%, zaś powyżej 70 roku życia jedynie 2,5%

Kolejną analizowaną zmienną w tej grupie jest wykształcenie respondenta. Z przeprowadzonych badań można wysnuć wniosek, że najczęściej deklarowanym typem wykształcenia jest wykształcenie podstawowe, które deklaruje 43,2% osób badanych, zaś na zawodowe wykształcenie wskazuje 39,0% respondentów. Kolejne 12,6% ankietowanych zadeklarowało średni poziom wykształcenia. Wykształcenie niepełne podstawowe i wyższe należy do rzadkości i jest reprezentowane odpowiednio przez 4,3% oraz 0,9% osób ankietowanych.

W przypadku miejsca przebywania osób bezdomnych poza Trójmiastem to okazuje się, iż 35,8% mieszka w schroniskach i noclegowniach, zaś 29,1% w miejscach niemieszkalnych. Co czwarty ankietowany deklaruje pobyt kątem u rodziny lub znajomych (24,4%), 4,8% to mieszkańcy zakładów karnych. 0,4% osób bezdomnych zostało przebadanych podczas pobytu w szpitalu. Jedynie 5,5% respondentów zostało przebadanych na działkach i w altankach. Dla dalszej analizy powyższe kategorie miejsc zostaną złączone w dwa typy: w schroniska (35,8%) oraz w miejsca niemieszkalne (64,2%).

4.3.2. Czas bezdomności

W przypadku zbadania okresu bezdomności poproszono respondentów o wpisanie konkretnej liczby lat bądź miesięcy okresu bezdomności. Średni okres bezdomności dla dorosłych osób przebywających w czasie badania poza granicami Trójmiasta wyniósł 6,02 lat i jest on wyższy w porównaniu do średniego okresu bezdomności dla całej próby (5,62), dla dorosłych osób w placówkach (5,22 lat),a nieco niższy od średniego wyniku uzyskanego dla dorosłych osób mieszkających w Trójmieście w miejscach niemieszkalnych (6,44 lat). Jest on zdecydowanie wyższy w przypadku mężczyzn (6,15 lat) niż w przypadku kobiet (5,21 lat).

Analizując okres bezdomności w podziale na wiek tak jak w omawianych już wyżej kategoriach respondentów, tak i tutaj można zauważyć wyraźną tendencję: im osoba starsza, tym jej okres bezdomności jest dłuższy. Wśród osób najmłodszych (18-25 lat) okres ten wyniósł 3,20 lat; w przedziale wiekowym 26-40 okres ten jest już wyraźnie dłuższy (4,82 lata); w przedziale wiekowym 41-50 lat - 5,71 lata; w przedziale 51-60 - 7,18 lat; w przedziale 61-70 - 7,61 lat oraz wśród osób powyżej 70 roku życia średnia okresu bezdomności nieco spada do 10,40 lat. Czy wykształcenie wpływa na okres bezdomności? Wydaj się że tak, albowiem najdłużej osobami bezdomnymi okazały się osoby z wykształceniem niepełnym podstawowym (8,15 lat) oraz osoby z wykształceniem podstawowym (6,21lat). Stosunkowo najkrótszy czas okresu bezdomności deklarują osoby z wykształceniem wyższym - 3,8 roku.

4.3.3. Przebywanie w schroniskach oraz w innych miejscach w ciągu ostatniego roku

Zdecydowana większość bezdomnych przebywających w gminach poza Trójmiastem przebywa samotnie (85,2%). Niespełna 3,2% deklaruje, iż w obecnym miejscu zamieszkania przebywa z dzieckiem lub dziećmi, zaś 4,5% wskazuje, że z całą rodziną. Również znikomy odsetek osób (7,2%) przyznaje, że przebywa z partnerem lub partnerką. Kobiety częściej niż mężczyźnideklarują pobyt z dzieckiem (stosunek 0,4% wśród mężczyzn do 20,8% wśród kobiet), mężczyźninatomiast częściej niż kobiety deklarują swoją samotność (stosunek 91,2% wśród mężczyzn do 46,8% wśród kobiet). Dodatkowo kobiety częściej niż mężczyźniwspominają o wspólnym zamieszkiwaniu z partnerem (stosunek 14,9% do 6,0%).

Gdzie Pan(i) przebywał(a) najczęściej w ciągu ostatnich 12 miesięcy? To pytanie zadano osobom dorosłym w celu znalezienia tych wszystkich miejsc, w których potencjalnie respondenci mogli przebywać w ciągu ostatniego roku. Na to pytanie osoba ankietowana mogła zaznaczyć maksymalnie 5 miejsc, stąd uzyskane procenty nie sumują się do 100%.

Zdecydowana większość tych, którzy mieszkają poza Trójmiastem zadeklarowała, że ich miejscem pobytu w ciągu ostatnich 12 miesięcy najczęściej było schronisko lub noclegownia (38,7%). Co piąty dorosły respondent (20,3%) z analizowanej grupy zadeklarował pobyt w altankach i działkowych barakach, zaś 17,3% osób mieszkało na stancjach lub w wynajmowanych pokojach. Co dziesiąty ankietowany w ciągu ostatniego roku najczęściej mieszkał na dworcu (10,1%), a 8,8% jako miejsce najczęstszego pobytu wskazało klatki schodowe. Kolejne 5,4% zamieszkiwało pustostany, a 1% rury i węzły ciepłownicze. W przypadku podziału odpowiedzi na to pytanie ze względu na płeć okazuje się, że mężczyźniczęściej niż kobiety deklarowali pobyt w schroniskach i noclegowniach (stosunek 42,3% wśród mężczyzn do 15,8% wśród kobiet), altankach i działkowych barakach pokojach (stosunek 2,1,% wśród mężczyzn do 15,2% wśród kobiet), stancjach, kątem u rodziny lub znajomych. Domeną kobiet pod względem częstości zamieszkania okazały się wynajmowane pokoje i stancje (stosunek 32,9% wśród kobiet do 14,7% wśród mężczyzn) oraz zamieszkiwanie kątem u rodziny bądź znajomych (stosunek 49,4% wśród kobiet do 35,0% wśród mężczyzn).

4.3.4. Powody bezdomności

Co było głównym powodem bezdomności dorosłych mieszkańców obszarów poza Trójmiastem? Prawie połowa osób bezdomnych przyznała, że głównym powodem była eksmisja - tak uważa 47,8% respondentów. Drugim w kolejności powodem było wypędzenie z mieszkania przez rodzinę lub współlokatorów (20,8%) oraz stanie się bezdomnym na swoje własne życzenie, większość własnej inicjatywy (18,7%). Pozostałe odpowiedzi nie uzyskały 5%.

Analizując uzyskane wyniki przyczyn bezdomności ze względu na płeć wskażmy najważniejsze różnice dzielące kobiety i mężczyzn. Po pierwsze kobiety częściej niż mężczyźnistały się bezdomne na skutek ucieczki przed przemocą w rodzinie (15,5% wśród kobiet, 1,5% wśród mężczyzn). W przypadku wykwaterowania przez administrację to mężczyźniczęściej niż kobiety wskazują eksmisję jako powód swojej bezdomności eksmisję (49,1% wśród mężczyzn, 39,1% wśród kobiet).

4.3.5. Posiadanie dowodu tożsamości, obywatelstwa polskiego oraz ostatniego zameldowania na terenie województwa pomorskiego

Zdecydowana większość bezdomnych powyżej 18 roku życia mieszkających poza Trójmiastem ostatnie stałe zameldowanie deklaruje na terenie województwa pomorskiego (91,5%). Prawie co dziesiąty respondent (8,5%) wskazuje na inne województwo jako miejsce ostatniego meldunku. Również posiadanie dowodu tożsamości jest wśród dorosłych osób bezdomnych zjawiskiem dość rozpowszechnionym. 86,1% dorosłych zamieszkujących w gminach nie należących do Trójmiasta deklaruje posiadanie takiego dowodu. Częściej jest to kobieta niż mężczyzna (odpowiednio 91,9% do 85,3%), Na równie wysokim poziomie jest posiadanie obywatelstwa polskiego (99,8%), zaś posiadanie ubezpieczenia zdrowotnego jest na poziomie 82,4%.

4.3.6. Korzystanie z pomocy społecznej

Korzystanie z pomocy społecznej w świetle zebranego materiału empirycznego wśród osób bezdomnych mieszkających w gminach poza Trójmiastem jest duże. Trzy czwarte respondentów (74,1%) przyznało, że korzysta regularnie z pomocy społecznej.

Podczas prowadzonych badań zadano pytanie czy osoby dorosłe mieszkające w trójmiejskich schroniskach korzystają z pomocy innych organizacji, np. z pomocy kościoła, PCK, CARITAS czy PKPS-ów. Okazuje się, że 18,7% badanych respondentów zadeklarował korzystanie z pomocy tych organizacji, zjawisko to jest jednak bardzo rzadkie w przypadku wszystkich instytucji (kościół, PCK, CARITAS, PKPS, jadłodajnie).

4.3.7. Sprawy mieszkaniowe osób bezdomnych

Uzyskane wyniki wskazują, iż trudno jest mówić o dużej aktywności osób bezdomnych w kwestii poszukiwania nowego miejsca zamieszkania. Nieco ponad jedna trzecia bezdomnych poza Trójmiastem (37,7%) deklaruje, iż ma złożony wniosek o przydział mieszkania komunalnego lub socjalnego. Jeszcze mniejszy odsetek osób 19,2% jest na liście oczekujących na mieszkanie. 1,0% respondentów nie orientuje się czy jest na liście oczekujących na mieszkanie, czy też nie. W przypadku spraw mieszkaniowych daje się zauważyć istotne różnice ze względu na płeć respondenta. Okazuje się bowiem, że to kobiety znacznie częściej deklarują złożenie wniosku o przydział mieszkania (48,1%), niż mężczyźni(36,0%). W przypadku wykształcenia złożenie wniosku o przydział mieszkania najchętniej deklarują osoby z wykształceniem średnim (50,0%), najrzadziej zaś osoby z wykształceniem niepełnym podstawowym (23,9%). Z uzyskanych danych wynika jednak, że to kobiety częściej niż mężczyźnisą na liście oczekujących na mieszkanie (odpowiednio 26,4% wśród kobiet do 18,1% wśród mężczyzn).

4.3.8. Zdrowie.

Analizując dorosłe osoby bezdomne zamieszkujące obszary poza Trójmiastem pod kątem ich zdrowia można wysnuć generalny wniosek, iż prawie połowa to osoby niepełnosprawne lub z orzeczoną grupą inwalidzką (42,2%), częściej są to mężczyźni(43,9%) niż kobiety (31,4%). W przypadku posiadania ubezpieczenia zdrowotnego należy powiedzieć, iż zdecydowana większość je posiada. Częściej posiadają je osoby mieszkające w placówkach (91,1%) niż osoby spoza Trójmiasta oraz spoza placówek (77,6%). Ogólnie można powiedzieć, iż posiadanie ubezpieczenia zdrowotnego jest w przypadku osób dorosłych spoza aglomeracji trójmieskiej zjawiskiem częstszym w porównaniu do dorosłych osób z Trójmiasta.

Pozostając wśród pytań odnoszących się do zdrowia osób bezdomnych postanowiono zadać respondentom pytanie o subiektywny stan zdrowia. Na pytanie jak ocenia Pani(i) swój stan zdrowia? prawie co dziesiąty badany (6,7%) zadeklarował, iż jego stan zdrowia, w jego odczuciu jest bardzo dobry. Ocenę dobrą uzyskała nieco ponad jedna trzecia badanych (37,2%). Odpowiedzi świadczące o dostatecznym stanie zdrowia wystawiło sobie 37,7% respondentów. Co piąty respondent swój stan zdrowia ocenia niedostatecznie (18,4%). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że kobiety częściej deklarują stan zdrowia na poziomie bardzo dobrym lub dobrym niż mężczyźni(odsetek odpowiedzi pozytywnych wśród kobiet wyniósł 58,8%, zaś wśród mężczyzn 41,5%.

4.3.9. Aktywność zawodowa bezdomnych

Jak się okazuje sześć osób na dziesięć badanych deklaruje posiadanie takich kwalifikacji (59,3%). Pozostałe osoby (40,7%) respondentów deklaruje, iż żadnych kwalifikacji zawodowych nie posiada. Zgodnie z naszymi przewidywaniami na kwalifikacje zawodowe częściej wskazują mężczyźniniż kobiety (stosunek 62,8% wśród mężczyzn do 37,7% wśród kobiet). Posiadanie kwalifikacji zawodowych związane jest również z wiekiem. Osoby najmłodsze oraz osoby najstarsze najrzadziej deklarują posiadanie kwalifikacji zawodowych.

Aktywność zawodowa to przede wszystkim podejmowana praca. Okazuje się jednak, że co dziesiąty badany zadeklarował pracę o charakterze zarobkowym (11,2%). Zdecydowana większość (88,7%) nie ma pracy.

Podczas prowadzonych badań postanowiono zapytać tych respondentów, którzy nie pracują zawodowo o przyczyny takiego stanu rzeczy. Z przeprowadzonych badań wynika, że brak ofert pracy jest główną przyczyną, dla której osoby bezdomne nie podejmują pracy (47,8%). Drugą kolejności przyczyną okazał się zły stan zdrowia (41,7%), oraz nieodpowiedni wiek (czytaj: za wysoki - 12,7%). Kolejne 4,4% respondentów jawnie zadeklarowało, że nie chce podejmować pracy zarobkowej, zaś 4% pracy podjąć nie może.

Czy respondent ma umowę o pracę? W zdecydowanej większości nie. Okazuje się, że jedynie co dwudziesty ankietowany (5,7%) deklaruje, iż takową umowę posiada, pozostała część umowy o pracę nie ma. Z przeprowadzonych badań wynika, że najczęstszym dodatkowym źródłem dochodu jest zasiłek z pomocy społecznej - tak deklaruje 52,6% osób ankietowanych. Na drugim miejscu pod względem częstości wskazań uplasowała się sezonowa praca dorywcza (28,3%), zaś na trzecim zbieractwo (20,2%). Na dalszych miejscach znalazły się takie odpowiedzi jak: alimenty (2,2%), renta i emerytury (8,2%), świadczenia ZUS (6,9%).

5. DZIECI

Kolejna analiza statystyczna dotyczyć będzie jedynie dzieci. Ze względu na zbyt małą liczebność w próbie analiza będzie dotyczyć wszystkich dzieci, bez podziału na obszar oraz miejsce zamieszkania. W przypadku tej analizy wielu statystyk nie będzie można ukazać, ze względu na zbyt małą liczebność w poszczególnych kategoriach odpowiedzi. Dlatego w wielu miejscach w opisie bezdomnych dzieci pozostaniemy na ogólnym opisie, nie zagłębiając się w szczegółową analizę danych, np. ukazując wyniki w podziale na płeć czy szczegółowy wiek. Dodatkowo, z racji małej próby, obok procentów będzie odwołanie do konkretnej liczebności.

Należy również pamiętać, iż za niektóre dzieci odpowiedzi udzielali rodzice. Taka sytuacja dotyczy przede wszystkim najmłodszych respondentów. Aby w sposób rzetelny policzyć bezdomne dzieci rodzic musiał wypełnić tyle ankiet, ile posiadał dzieci. Jak przedstawia się ogólny portret bezdomnego dziecka w całym województwie pomorskim?

5.1. Ogólny profil bezdomnego dziecka.

Podczas liczenia osób bezdomnych okazało się, że 216 osób stanowią dzieci do 18 roku życia. W przypadku najmłodszych respondentów prawie połowa (48,6%) to kobiety (105 osób), pozostałe osoby to mężczyźni(11 osób - 51,4%). Prawie wszystkie osoby (209 osób - 97,7%) posiadają akt urodzenia. Równie wysoki odsetek dzieci (167 dzieci - 87,9%) zadeklarowało, iż ostatnie stałe zameldowanie było na terenie województwa pomorskiego. Wszystkie dzieci posiadają obywatelstwo polskie, a 203 z nich (94,4%) deklaruje posiadanie ubezpieczenia zdrowotnego. Równie wysoki odsetek dzieci korzysta z pomocy społecznej (184 dzieci - 86,4%), natomiast jedynie 20,8% poszukuje innych źródeł pomocy, takich jak kościół, PCK, CARITAS czy inne organizacje powołane do wspierania osób bezdomnych. Wśród instytucji wspierających na szczególną uwagę zasługuje pozycja i rola kościoła jako tej instytucji, u której dziecko prosi o pomoc zawsze, kiedy ma okazję (46,2%). Średnia długość okresu bezdomności w przypadku dzieci wyniosła 2,86 lata. Podczas prowadzonych badań okazało się, że wśród bezdomnych dzieci dość rozpowszechniona była sytuacja, w której dziecko nie skończyło 1 roku życia. Dlatego, średni okres bezdomności wśród dzieci jest taki niski.

Zadając dzieciom i ich rodzicom pytania związane z miejscem najczęstszego pobytu w ciągu ostatniego roku należy wnioskować, że większość z dzieci (74 dzieci - 89,2%) przebywała w placówkach dla osób bezdomnych, kątem u rodziny (57 dzieci - 90,5%), w wynajmowanych pokojach (51 dzieci - 87,9%), w altankach oraz w barakach na działkach (54 dzieci - 81,8%).

Na uwagę zasługuje fakt, iż w przypadku 136 dzieci (63,6%) mamy do czynienia z pochodzeniem z rozbitej rodziny, zaś w przypadku 103 dzieci (48,4%) z rodziny wielodzietnej, w której jest więcej niż dwójka dzieci. W dużej mierze są to dzieci zdrowe bez orzeczonego stopnia niepełnosprawności (197 dzieci - 91,6%), co wyraźnie znajduje potwierdzenie w subiektywnym stanie zdrowia, który jest albo bardzo dobry (80 dzieci - 37,2%), albo dobry (110 dzieci - 51,2%). Prawie połowa dzieci (102 dzieci - 49,3%) z różnych przyczyn (np. ze względu na wiek) nie uczęszcza do żłobka, przedszkola czy szkoły. Do żłobka chodzą 3 osoby, do przedszkola 6 osób, zaś do szkoły pozostałe 96 osób.

Analizując bezdomność dzieci w podziale na takie zmienne jak płeć, terytorium czy miejsce pobytu daje się zauważyć pewne zasadnicze różnice. Niejednorodność grupy bezdomnych dzieci można zawrzeć w kilku punktach.

5.2. Bezdomne dziecko a obszar prowadzonych badań.

Jak już wyżej wspomniano w przypadku analizy statystycznej bezdomnych dzieci uwzględniających wprowadzenie zmiennych metryczkowych ze względu na zbyt małą liczebność należy uważać z interpretacją wyników. Pomimo tego postaramy się jednak ukazać pewne zasadnicze różnice, które mogą być pomocne w bardziej dokładnym opisie zachodzących zjawisk w obszarze bezdomności.

W przypadku podziału terytorialnego postanowiono, tak jak w przypadku osób dorosłych podzielić obszar województwa na Trójmiasto oraz pozostałą część rejonu. Dzieci z terenów Trójmiasta jest 62% (134 dzieci), zaś spoza terenów trójmiejskich 38% (82 dzieci).

Pierwszą różnicę, na jaką napotykamy analizując bezdomne dzieci ze względu na obszar badania jest różnica w odpowiedzi na pytanie o ostatnie zameldowanie. Okazuje się, że dzieci spoza Trójmiasta zdecydowanie częściej niż pozostałe osoby wskazują jako miejsce ostatniego stałego zamieszkania teren województwa pomorskiego (stosunek 97,2% do 82,4%). Może to świadczyć o tym, iż jeżeli mamy do czynienia z wewnętrzną migracją osób bezdomnych, to dotyczy ona raczej obszarów miejskich niż wiejskich. Również dzieci spoza Trójmiasta częściej deklarują, iż korzystają z pomocy społecznej (stosunek 92,6% do 82,6%). Jeżeli chodzi o średni okres bezdomności to stwierdzić należy, iż osoby spoza terenów trójmiejskich wykazują się dłuższym okresem bezdomności (3,07 lat) niż dzieci z Trójmiasta (2,72).

Ciekawa wydaje się być analiza miejsca najczęstszego pobytu w ciągu ostatniego roku. W przypadku pobytu w schroniskach i w noclegowniach okazuje się, że wszystkie dzieci spoza Trójmiasta, które odpowiedziały na to pytanie (15 dzieci) to właśnie miejsce wskazuje jako te, w którym w ciągu ostatnich 12 miesięcy najczęściej przebywało. Wśród dzieci z Trójmiasta odsetek ten jest niższy i wynosi 86,8% (59 dzieci). Również wszystkie dzieci spoza obszarów trójmiejskich deklarują pobyty kątem u rodzin bądź znajomych (37 dzieci). Dla porównania, odsetek ten wśród osób mieszkających w trójmieście wyniósł 76,9% (20 dzieci). Dzieci spoza terenów trójmiejskich deklaruje również, iż najczęstszym miejscem pobytu w ciągu ostatniego roku były wynajmowane pokoje lub stancje. Tak uważa 36 dzieci (100,0%). Wśród dzieci z Trójmiasta odsetek osób mieszkających w wynajmowanych pokojach jest niższy i wynosi 68,2% (15 dzieci).

Kreśląc obraz rodziny dziecka bezdomnego wyraźnie zauważono, iż większość rodzin to rodziny rozbite. Taki stan rzeczy dotyczy przede wszystkim dzieci z Trójmiasta (69,7% - 92) niż z pozostałych analizowanych terenów (53,7% - 44 dzieci). Warto zaznaczyć, iż wielodzietność rodzin w Trójmieście i poza nim jest utrzymana na podobnym poziomie. Również w przypadku orzeczonego stopnia niepełnosprawności należy powiedzieć, iż obie badane grupy nie wykazują dużych różnic, co również znajduje swoje odbicie w podobnym subiektywnym poczuciu zdrowia.

Analizując uczęszczanie poszczególnych dzieci do żłobków, przedszkoli i szkół zauważyć trzeba, iż większą absencją wykazują się dzieci z Trójmiasta (56,2% - 73 dzieci) niż z innych terenów (37,7% - 29 dzieci).

5.3. Bezdomne dziecko a płeć.

W przypadku najmłodszych respondentów, jak już wyżej wspomniano prawie połowa (48,6%) to kobiety (105 osób), pozostałe osoby to mężczyźni(11 osób - 51,4%). Skupiając swoją uwagę jedynie na różnicach możemy powiedzieć, że jedyne różnice, jakie występują ze względu na płeć dotyczą miejsca najczęstszego pobytu dziecka w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Największe rozbieżności w udzielanych odpowiedziach dotyczą przede wszystkim takich miejsc jak: altanki i baraki na działkach, w których częściej mieszkają mężczyźni(34,0% - 87,2 dzieci) niż kobiety (74,1% - 20 dzieci); mieszkanie kątem u znajomych i rodziny (28 mężczyzn - 93,3% oraz 29 kobiet ( 87,9%).

5.4. Bezdomne dziecko a miejsce pobytu.

W kwestionariuszu ankiety za miejsce pobytu dzieci rozumie się placówki, miejsca niemieszkalne, mieszkanie u kolegi, znajomych czy rodziny oraz działki i altanki. Bezdomne dzieci najczęściej mieszkają w placówkach (schroniska, noclegownie) - 109 dzieci tj. 50,5% wszystkich bezdomnych dzieci. Kolejnymi miejscami, w których przebywają dzieci są altanki i działki (19,9% - 43 dzieci) oraz mieszkanie kątem u znajomych bądź rodziny (19,0% - 41 osób). Co dziesiąte dziecko (10,6% - 23 dzieci) przebywa w innym miejscu niemieszkalnym.

Dla lepszego uchwycenia różnic w miejscu pobytu postanowiono wszystkie miejsca podzielić na dwie grupy: placówki, czyli schroniska oraz pozostałe miejsca. Ta zmienna jest w naszej analizie kolejną zmienną niezależną, przez którą będziemy dokonywali porównywania w opisie portretu bezdomnego dziecka.

Pierwsza napotkana różnicą ze względu na miejsce pobytu dziecka jest częstość korzystania z pomocy społecznej. Dzieci mieszkające poza placówkami częściej niż pozostałe osoby korzystają z pomocy innych organizacji (stosunek 25,2% - 26 dzieci spoza placówek do 16,3% - 17 dzieci w placówkach). Z pomocy kościoła oraz PCK częściej korzystają osoby mieszkające w schroniskach, schroniskach jadłodajni częściej korzystają osoby spoza schronisk. Dodatkowo dzieci mieszkające w schroniskach zdecydowanie częściej pochodzą z rodzin rozbitych (79,6% - 86 dzieci) w porównaniu do innych dzieci (47,2% - 50 dzieci). Dzieci ze schronisk o wiele rzadziej uczęszczają do żłobków, przedszkoli czy szkół w porównaniu do dzieci nie mieszkających w schroniskach (62,3% - 66 dzieci w stosunku do 35,6% - 36 dzieci).

6. ZAKOŃCZENIE

Analizując zebrany materiał można wysnuć kilka generalnych wniosków, które pomocne będą w lepszym zrozumieniu i poznaniu problemu osób bezdomnych na terenie województwa pomorskiego. Jaki jest więc ostateczny portret osoby bezdomnej kreślony na podstawie uzyskanych wyników badania socjologicznego?

Po pierwsze należy wskazać na fakt, iż osobą bezdomną w województwie pomorskim jest przede wszystkim dorosły mężczyzna w średnim wieku (41-50 lat). Biorąc pod uwagę obszar występowania osób bezdomnych można powiedzieć, iż zjawisko bezdomności jest przede wszystkim problemem wielkomiejskim, albowiem prawie połowa wszystkich osób poddanych badaniu zamieszkiwała aglomerację trójmiejską. Pozostałe osoby bezdomne "rozsiane" były w pozostałych powiatach poza Trójmiastem, ze szczególnym uwzględnieniem kolejnego miasta - Słupska. Od czego zależeć może taki podział bezdomnych ze względu na miejsce zamieszkania? Po pierwsze może to być wynikiem o wiele częstszego występowania w miastach specjalistycznych placówek i ośrodków organizujących życie osób bezdomnych, ośrodków odpowiedzialnych za pomoc osobom zagrożonym szeroko pojętym wykluczeniem społecznym. Za argumentem tym przemawia dodatkowo fakt, iż prawie połowa respondentów zamieszkuje placówki. Po drugie na obszarze Trójmiasta obserwuje się większy dostęp do innych miejsc poza placówkowych, np. szpitali, zakładów karnych czy ogródków działkowych, poza jego obszarami zaś raczej mamy do czynienia z zamieszkiwaniem u rodzin i u znajomych oraz w innych miejscach niemieszkalnych.

Można powiedzieć, iż nie stwierdzono żadnych problemów wśród osób bezdomnych z posiadaniem polskiego obywatelstwa, aktu urodzenia w przypadku dzieci czy dowodu tożsamości w przypadku osób dorosłych. Nieco gorzej rzecz mam się z ubezpieczeniem zdrowotnym, ale i w tym przypadku otrzymane odsetki są relatywnie wysokie. Przeciętna osoba bezdomna korzysta z pomocy społecznej oferowanej przez Ośrodki Pomocy Społecznej (najczęściej jest to osoba dorosła zamieszkująca trójmiejskie schroniska, najrzadziej osoba dorosła z Trójmiasta mieszkająca poza schroniskiem). Jednakże na tym etapie korzystanie z pomocy społecznej można powiedzieć, kończy się. Jak wskazują wyniki badań do rzadkości należy ubieganie się o pomoc w innych organizacjach, np.: kościele, PCK czy CARITAS. Ogólnie można powiedzieć, iż z pomocy tych instytucji korzysta zaledwie co siódmy respondent. Korzystanie to jednak jest bardzo okazjonalne, okolicznościowe. Warto w tym miejscu powiedzieć, że w poszukiwaniu alternatywnych form pomocy najbardziej aktywnymi osobami okazały się osoby dorosłe spoza terenów Trójmiasta. Najmniej aktywne w korzystaniu z pomocy innych organizacji i instytucji, jak przewidywano, są mieszkańcy trójmiejskich schronisk. Ich potrzeby bowiem są w większym stopniu zaspokojone niż potrzeby innych osób bezdomnych. Abstrahując od częstości korzystania z innych form pomocy można powiedzieć, iż osoby bezdomne korzystały przede wszystkim z pomocy oferowanej przez instytucję kościelną.

Osoba bezdomna mieszkająca na terenie województwa pomorskiego to najczęściej osoba mieszkająca samotnie. Do rzadkości należy zamieszkiwanie z własnymi dziećmi (kobiety częściej deklarują zamieszkiwanie z nimi niż mężczyźni), partnerem/partnerką czy z całą rodziną. W tym miejscu należy przypomnieć, że na to pytanie nie odpowiadały dzieci, które w większości przebywają ze swoimi rodzicami.

Gdzie najczęściej przebywały osoby bezdomne? W schroniskach, kątem u rodziny bądź znajomych oraz w działkowych altankach. Te trzy miejsca zdecydowanie wyprzedziły pozostałe formy zamieszkania (np. dworce czy węzły i rury ciepłownicze). Miejsce przebywania różni się w zależności od tego czy respondent mieszka w trójmieście czy poza nim oraz czy mieszka w schronisku czy poza nim. Osoby mieszkające w trójmiejskich schroniskach oraz osoby mieszkające poza Trójmiastem zdecydowanie częściej od innych osób wskazywały, iż przez ostatnie 12 miesięcy najczęściej zamieszkiwały schroniska. Z kolei dla osób dorosłych mieszkających w Trójmieście poza schroniskiem, najczęstszym miejscem pobytu okazały się altanki oraz baraki na działkach. Przy okazji omawiania wyników ze względu na miejsce pobytu należy wskazać, iż osoby bezdomne mieszkające w placówkach są osobami coraz starszymi. W porównaniu do roku 2001, w którym dominującym przedziałem wiekowym respondenta, który zamieszkuje placówki, był przedział 41-50. W badaniach realizowanych w roku 2003 dominujący przedział wiekowy to 51-60 lat. Kolejnym wnioskiem, jaki związany jest z miejscem pobytu osób bezdomnych jest stwierdzenie, iż osoby bezdomne nie zamieszkujące placówek lepiej sobie radzą w codziennym życiu, niż osoby pozostające w placówkach. Częściej podejmują pracę, częściej poszukują alternatywnych form pomocy.

Analizując średni okres bezdomności okazuje się, że wynosi on niespełna 6 lat. To, co wydaje się być najistotniejsze to fakt, iż czas pozostawania osobą bezdomną jest skorelowany z wykształceniem. Można bowiem powiedzieć, powołując się na zebrane wyniki, że im niższe wykształcenie, tym okres bezdomności wydłuża się, i na odwrót: im respondent posiada wyższe wykształcenie, tym jego czas pozostawania w bezdomności skraca się.

Czy osoba bezdomna to osoba "wędrująca", często zmieniająca miejsca swojego pobytu. Do końca tego nie wiadomo, można jednak powiedzieć, że migracja zewnętrzna (pomiędzy województwami) należy do rzadkości. W tym sensie można mówić, że osoby bezdomne w pewien sposób identyfikują się z terenem, na którym przebywają. W przyszłości warto byłoby pokusić się o zbadanie migracji "wewnętrznej", tzn. migracji w ramach samego województwa pomorskiego. Ciekawym wydaje się być udzielenie odpowiedzi na pytania jak często ludzie bezdomni zmieniają swoje miejsce zamieszkania, gdzie najczęściej się przenoszą i z jakich powodów? Tymczasem pytania te pozostają bez odpowiedzi.

Jakie są główne powody bycia osobą bezdomną? Okazuje się, że eksmisja.- tak uważa prawie połowa osób badanych. Należy jednak głębiej zastanowić się, dlaczego ten odsetek osób (43,6%) jest taki duży. Pytanie jest pytaniem jak najbardziej aktualnym, gdyż aż tylu eksmisji nie wykonuje się. Skąd taki duży odsetek? Może dlatego, że w badaniu często brały udział całe rodziny, stąd uzyskany wynik należy zapewne zmniejszyć trzy czy czterokrotnie. Warto również zwrócić uwagę, że co piąty bezdomny respondent zadeklarował, iż jest osobą bezdomna na własną prośby, życzenie.

Analizując otrzymane wyniki dotyczące aktywności zawodowej należy stwierdzić, iż bezdomne osoby posiadają określony zawód, natomiast mają problem z jego wykonywaniem. Osoby bezdomne mają wymagane kwalifikacje, ale w ich przekonaniu trudno znaleźć pracę. W takich okolicznościach zarobkowo pracuje co dziesiąty badany, ci zaś którzy nie pracują, nie pracują albo z powodu złego stanu zdrowia, albo z powodu właśnie braku ofert pracy. Jedynie 6,4% respondentów ma umowę o pracę, zaś inne źródła dochodu to przede wszystkim zasiłek z pomocy społecznej oraz sezonowa praca dorywcza. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na fakt, iż najwyższą aktywność zawodową deklarują osoby spoza trójmiejskich schronisk. Najczęściej pracę zarobkową deklarują dorosłe osoby spoza trójmiejskich schronisk z aglomeracji miejskiej oraz osoby spoza Trójmiasta. W przypadku dodatkowych źródeł dochodu również należy stwierdzić, iż większą aktywnością cechują się osoby nie mieszkające w schroniskach. Dlaczego? Być może dlatego, iż osoby spoza schronisk są bardziej przymuszone do tego, by sobie radzić w życiu, lepiej się organizować, częściej szukać pracy, przede wszystkim tej dorywczej, oraz częściej szukać pomocy.

Maciej Dębski
Socjolog, pracownik naukowy Uniwersytetu Gdańskiego

---

ANEKS
zawierający szczegółowe dane jest w takcie przygotowania

[początek] [bezdomność] [strona główna]